Nghệ nhân làm đèn lồng Jeon Youngil tận tâm gìn giữ một nét văn hóa truyền thốngTTHQ™- “Năm nay, đèn lồng phải làm xong trong vòng hai tháng. Vậy nên chúng tôi làm cả ngày nghỉ, thậm chí làm xuyên đêm luôn.”

Đó là lời bộc bạch của Jeon Youngil, người đang nhấp một hớp cà phê trong tổ hợp xưởng đèn của mình ở một vùng thung lũng xa xôi thuộc Paju, Gyeonggi-do. Đằng sau cánh cửa ấy, những người thợ thủ công đang khẩn trương phết từng lớp giấy hanji (loại giấy truyền thống của Hàn Quốc làm từ cây dâu tằm) vào các khung tre để tạo ra hàng ngàn hàng vạn hình thù trên trời dưới bể. Bên trong kho hàng to bằng cái tàu chiến cạnh đó, rất nhiều nghệ nhân đang lắp ráp các khung thép mô phỏng theo Chùa Seokgatap của Đền Bulguksa ở Gyeongju nổi tiếng - phiên bản thế kỷ 21. Khác biệt với cảnh thưa thớt xung quanh, chỉ năm phút đi bộ lên con đường quê là đến cổng Tu viện Phật giáo Bogwangsa - nguồn năng lượng ở đây có thể cảm thấy rõ.

Với thời điểm diễn ra Lễ hội Đèn lồng Hoa sen hằng năm của Seoul (6-8/5) và Lễ Phật đản (10/5) chỉ còn chưa đầy 1 tháng, bầu không khí tấp nập đó cũng là điều dễ hiểu.

Ấn tượng đầu tiên về Jeon là một người đàn ông trẻ tuổi, hoạt bát - anh mới ở tuổi ngoài bốn mươi, và trông bề ngoài thì không ai nghĩ anh đã ở cái tuổi ấy - mặc dù vậy Jeon là một bậc thầy thủ công, nghệ nhân làm đèn lồng hoa sen - hay yeondeung - đi đầu của cả nước. Là biểu tượng đơn giản mà đẹp của trí tuệ và ánh sáng Phật giáo, đèn lồng hoa sen Hàn Quốc thuộc về một truyền thống bắt nguồn từ hơn một ngàn năm trước đây, gần như cùng thời điểm Phật giáo bắt đầu du nhập vào nước Hàn. Ngay cả giờ đây, nét thanh nhã của biểu tượng này mỗi mùa xuân vẫn thu hút hàng ngàn người tới Lễ hội Đèn lồng Hoa sen, nơi vô số đèn lồng lớn nhỏ làm rực sáng bầu trời đêm Seoul để tôn vinh những xúc cảm về tình yêu và lòng tin.

• Nghệ thuật hồi sinh

“Tôi làm công việc này không phải vì tôi theo Đạo” – Jeon nói.

Vào đầu những năm 90, khi Jeon còn là sinh viên điêu khắc của Trường Đại học Dongguk, nền văn hóa truyền thống của nước Hàn đang trải qua một cuộc cải lão hoàn sinh, phần nhiều là nhờ niềm đam mê sống dậy của một bộ phận sinh viên về văn hóa dân gian. Một trong những niềm đam mê đó - của cả sinh viên đại học và Thiền phái Tào Khê - là nghệ thuật làm đèn lồng hoa sen.

"Đốt đèn lồng nhân Lễ Phật đản (Chopail) là nghi lễ đã tồn tại hơn 1000 năm, nhưng đến thời Nhật thuộc, chiến tranh Triều Tiên và thời kỳ công nghiệp hóa ào ạt, văn hóa đành phải rút lui” – Jeon nói. ”Văn hóa Phật giáo Hàn Quốc cũng phải trải qua những gian nan như vậy. Nhưng sau đó nhiều người trẻ gia nhập Đạo Phật và từ đó đã có sự thay đổi lớn. Họ đã kêu gọi biến nghi lễ đốt đèn lồng trở thành lễ hội, để nhờ đó công chúng mọi thành phần đều có thể tham gia, đèn lồng của thời xưa lại được khôi phục. 'Hãy để mọi người cùng chung vui Lễ Phật đản như ngày xưa' – họ nói.”

Tuy nhiên, do sự gian truân của lịch sử Hàn Quốc hiện đại, số nghệ nhân làm đèn lồng có tay nghề chẳng được mấy người, khiến nghề này bỗng chốc trở nên mất lối. Jeon giải thích: “Họ cần người biết làm đèn lồng. Nhưng khi bắt tay đi tìm, không ai ngờ rằng họ không thể tìm được một ai làm đèn lồng tử tế. Đó chính là vấn đề. Chúng ta vẫn làm đèn lồng trong suốt 1000 năm qua, nhưng vì không chú ý đến ý nghĩa văn hóa của nó - để tạo dựng một nét văn hóa không phải chỉ mất ngày một ngày hai, nhưng muốn nó sụp đổ chỉ cần tích tắc.”

Ở Đại học Dongguk, để ý thấy một nhóm sinh viên đang làm đèn lồng, Jeon quen biết một người bạn trong nhóm và cuối cùng thì nhập hội. Anh hứng thú kể lại: “Ban đầu tôi không ham muốn gì to tát, nhưng sau đó, tôi đã bị lay chuyển. Tôi ít khi cảm kích trước nghệ thuật đương đại - điêu khắc đương đại, vì nó quá khác so với cuộc sống mà chúng tôi đang sống. Nghệ thuật hiện đại và điêu khắc hiện đại ở Hàn Quốc là sản phẩm sao chép của nước ngoài, mà sao chép thì còn gì ý nghĩa nữa? Chủ nghĩa hậu hiện đại là cơ hội để văn hóa nước ngoài càng lấn sâu. Tôi muốn tạo ra một thứ nghệ thuật gắn liền với thực tại, vậy nhưng ý nghĩ dứt áo với nghệ thuật bắt đầu len lỏi trong tôi. Sau đó khi thử làm đèn lồng, tôi nghĩ, “cái này được”. Đèn lồng rất Hàn Quốc, mà cũng không quá khó hay quá phức tạp. Và cũng không có ai để mắt đến đèn lồng cả, vì vậy tôi nghĩ cũng đáng thử, và đúng ra là đáng thử thách. Từ đó tôi cứ làm đèn lồng thôi.”

• Đơn giản mà khó

Theo Jeon, đèn lồng hoa sen mang vẻ đẹp giản đơn. Và đó chính là phần đòi hỏi sự tinh tế. “Làm đèn lồng không khó, đến cả miền Viễn Đông cũng theo cùng công thức đó mà thôi. Lấy tre hoặc dây thép làm khung, bên trong thắp sáng bằng nến hay đèn điện ngày nay” – anh nói – “Đơn giản, nhưng cũng rất khó khăn. Bàn tay phải thật chính xác. Làm khung và tạo hình với kích cỡ nhỏ là không hề đơn giản. Đó là việc phải làm nhiều mới thành quen.”

Anh nhận ra rằng, không phải ai cũng tìm thấy được nghệ thuật trong nghề này. “Rất nhiều người đồng hành với tôi đã từ bỏ làm đèn lồng, vì nhiều người nghĩ làm đèn lồng chỉ đơn giản là dính giấy lên một cái khung, không phải là nghệ thuật gì cả. Chắc tôi phải lấy một tảng đá đục đẽo ra hình nọ hình kia thì mới được gọi là nghệ thuật. Tôi bị chạm lòng. Nhưng tôi cũng là người khá lì lợm, nên tôi vẫn quyết định gắn bó với đèn lồng.”

Trước khi phỏng vấn, Jeon dẫn tôi đi thăm một vòng studio để tham quan quy trình làm đèn lồng. Khung đèn thường làm bằng tre hoặc bằng dây kim loại; đối với các công trình đèn lồng lớn hơn, phải lắp hẳn một bộ khung bằng thép. Hệ thống thắp sáng đặt bên trong khung thép, ngày nay thường dùng ánh sáng điện. Sau đó khung thép được bọc một lớp giấy Hàn-hanji. Riêng anh Jeon chuộng loại giấy hai lớp có tên gọi jangji do loại này phát sáng và phản chiếu tốt.

Một số thứ máy móc kích cỡ quá khổ, phải lắp ráp tại chỗ, nên được đã dựng sẵn ở Chùa Seokgatap, ngay trước mặt Tòa thị chính Seoul. Các phần rời của khung thép trơ trọi còn chưa bọc giấy nằm chờ đến giờ lắp ghép. Nhiều khi, đây giống như một công trình xây dựng hơn là một tác phẩm nghệ thuật.

• Thích nghi với thời hiện đại

Jeon đã tham gia Lễ hội Đèn lồng Hoa sen từ năm 1997-năm đầu tiên lễ hội áp dụng hình thức tổ chức như ngày nay. Trong số các tác phẩm của anh có chiếc đèn lồng khổng lồ ngụ tại ngay mặt tiền của Tòa thị chính. Anh cũng tự mình tổ chức một vài triển lãm, trong đó có Triển lãm Đèn lồng Hoa sen tại Đền Bongeunsa (6-10/5) - cũng nằm trong Lễ hội. Anh còn tổ chức nhiều chương trình giáo dục và truyền đạt kinh nghiệm cho những người có hứng thú với môn nghệ thuật thủ công của anh, địa điểm đa số là gần đường tàu số 3, ga Hwajeong. Ngoài ra anh vẫn thường xuyên nhận đơn đặt hàng của các đền tổ chức lễ đèn lồng riêng nhân ngày Phật đản.

Với lịch sử kéo dài từ thế kỷ thứ 9 sau công nguyên, nghệ thuật làm đèn lồng hoa sen dễ bị đánh đồng là truyền thống cổ hủ, cũ kỹ. Nhưng Jeon không bao giờ để mình tụt hậu. “Chúng tôi không thể cứ làm đèn lồng hình con giống mãi được” – Jeon nói – “Chúng tôi phải làm cả những kiểu mà người thời nay cũng thích.”

Và đối với anh, nhiệm vụ quan trọng nhất là làm sống lại không khí tự do, thoải mái và vui vẻ của lễ hội ngày xưa. “Chúng ta cần biết cách tổ chức sao cho khôn ngoan, đúng đắn. Đèn lồng là biểu tượng của trí tuệ. Vì vậy chúng ta cũng phải làm một cái gì đó trí tuệ, không phải vậy sao?” – anh nói – “Lễ hội Đèn lồng Hoa sen đã trường tồn suốt 1000 năm qua, vì vậy nhất định phải có nguồn sức mạnh nào đó. Vậy sức mạnh đó là gì? Người xưa khi mang theo trong mình cảm xúc về tác phẩm nghệ thuật do chính tay mình tạo ra thì cảm thấy sự tự do trong tâm hồn mà bình thường không có được. Chúng tôi cần nghĩ cách để những con người hiện đại ngày nay cũng cảm nhận được niềm thích thú như vậy.”

*Thiền phái Tào Khê: tông phái Phật giáo lớn nhất Hàn Quốc.

(Dịch từ tạp chí Seoul Selection)